Huyền tích về Chúa Thác Bờ

Vào năm 1431, triều đình nhà Lê gặp phải sự nổi loạn của Đèo Cát Hãn tại vùng mường Lễ (Sơn La). Vua Lê Lợi đích thân cầm quân dọc theo dòng sông Đà để đi dẹp loạn.

Khi đến khu vực Thác Bờ (nay thuộc huyện Cao Phong và Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình), dòng sông Đà hung dữ với trăm ghềnh thác hiểm trở, sóng xô đá xối xả khiến thuyền chiến của quân triều đình không thể tiến lên được. Cuộc hành quân rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan.

Trước tình thế cấp bách, hai bà đã đứng ra kêu gọi nhân dân trong bản lên rừng chặt tre, nứa đóng bè mảng, đồng thời thu thập lương thực để tiếp tế cho quân đội. Không chỉ vậy, với sự am hiểu tường tận địa hình sông nước nơi đây, hai bà đã trực tiếp chèo lái, dẫn đường cho đoàn thuyền chiến vượt qua những khúc thác ghềnh nguy hiểm nhất một cách an toàn.

Kết quả: Nhờ có sự trợ giúp kịp thời và tài tình của hai bà, quân đội của vua Lê Lợi đã hành quân thần tốc, dẹp tan quân phiến loạn, giữ vững biên cương bờ cõi.

Sau chiến thắng vang dội, trên đường trở về, hai bà không may gặp nạn trong một trận cuồng phong trên sông Đà và đã thác hóa tại khu vực Thác Bờ.

Cảm kích trước tấm lòng ái quốc và sự hy sinh anh dũng của hai bà, Vua Lê Lợi đã truy phong công trạng, ban chiếu cho lập đền thờ tại nơi các bà hóa thân. Người dân địa phương tôn kính gọi hai bà là Chúa Thác Bờ.

Sau khi thác hóa, anh linh của hai bà được cho là vẫn luôn ngự trị tại vùng Thác Bờ, thường xuyên hiển linh để phù hộ độ trì cho nhân dân:

• Giúp thuyền bè qua lại khúc sông dữ được thuận buồm xuôi gió.

• Ban tài lộc, mùa màng tươi tốt cho đồng bào các dân tộc quanh vùng.

• Trừng trị những kẻ gian ác, bảo vệ người lương thiện.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, Chúa Thác Bờ tuy không thuộc hàng chính vị trong Tứ Phủ Thánh Cô hay Tứ Phủ Chầu Bà, nhưng ngài thuộc danh hiệu Chúa Bói hoặc Chúa Sơn Trang linh hiển. Khi ngự đồng, Ngài thường mặc áo chẽn màu trắng (hoặc màu xanh rừng núi), múa mồi cứu độ chúng sinh.

Hiện nay, do sự thay đổi của địa hình sau khi xây dựng Nhà máy thủy điện Hòa Bình, đền Thác Bờ xưa đã được di chuyển và chia thành hai ngôi đền chính nằm đối diện nhau qua lòng hồ sông Đà:

• Đền Chúa Thác Bờ Phía tả ngạn: thuộc xã Thung Nai, Phú Thọ - Ngôi đền cổ kính, tựa lưng vào núi, hướng mặt ra lòng hồ xanh ngắt.
• Đền Chúa Thác Bờ phía hữu ngạn: thuộc xóm xăng Bờ, xã tiền phong, Phú Thọ - Nằm trên đồi Hang Thần, không gian uy nghiêm, lộng lẫy và rất thu hút khách thập phương.